DİZ KİREÇLENMESİ
Dizlerimiz, her adımda vücut ağırlığımızın katbekat fazlasını taşıyan kusursuz birer amortisördür. Bu eklemde uyluk kemiği (femur), kaval kemiği (tibia) ve diz kapağı (patella) bir araya gelir. Bu kemiklerin birbirine sürtünmesini engelleyen, buz gibi kaygan ve pürüzsüz kıkırdak tabakasının zamanla aşınarak parçalanmasına Diz Kireçlenmesi (Gonartroz) denir.
Kireçlenme, dünya çapında yetişkinlerde en sık görülen eklem hastalığıdır. 60 yaşın üzerindeki kadınların yarısından fazlasını ve erkeklerin üçte birini etkileyen bu sinsi hastalık; kıkırdak tamamen yok olduğunda kemiklerin birbirine sürtmesine, dayanılmaz ağrılara ve hastanın yürüme yetisini kaybetmesine neden olur.
DİZ KİREÇLENMESİNİN TÜRLERİ VE BELİRTİLERİ
Diz eklemindeki aşınma genellikle uyluk ve kaval kemiği arasında iki bölgede gerçekleşir. Aşınma dizin iç kısmındaysa buna Medial (İç) Kireçlenme, dış kısmındaysa Lateral (Dış) Kireçlenme adı verilir. Hastalığın en tipik belirtileri şunlardır:
- Sabah Tutukluğu: Sabah yataktan kalktığınızda veya uzun süre oturduktan sonra ilk adımlarda dizde şiddetli sertlik ve ağrı hissedilir (Eklem ısındıkça ağrı hafifler).
- Mekanik Ağrı: Özellikle merdiven inip çıkarken, engebeli zeminde yürürken veya ağır yük taşırken dizlere bıçak saplanır.
- Hareket Kısıtlılığı ve Sesler: İleri evrelerde diz bükülmez hale gelir, hareket ettirildiğinde içeriden çıtırtı ve sürtünme (kırt kırt) sesleri duyulur.
- Şişlik ve Hava Hassasiyeti: Eklem zorlandığında gözle görülür iltihaplı şişlikler (efüzyon) oluşur. Diz, özellikle soğuk ve nemli havalara karşı aşırı hassaslaşır. İlerleyen evrelerde ağrı istirahat halindeyken (geceleri bile) geçmez.
KİREÇLENME NASIL İLERLER? (4 ŞİDDET DERECESİ)
Kireçlenme bir anda olmaz, sinsi sinsi 4 evrede ilerler:
- Derece 1: Kıkırdak tabakası zarar görmemiştir ancak yumuşamaya başlamıştır. Hasta genellikle hiçbir ağrı veya şikayet hissetmez.
- Derece 2: Kıkırdak hücre yapısında ilk hasarlar başlar, kıkırdak yüzeyi pürüzlü hale gelir. Bu erken evrede genellikle belirgin bir fonksiyon bozukluğu yaşanmaz.
- Derece 3: Kıkırdak yüzeyinde derin çatlaklar ve hasarlar oluşur. Kıkırdak inceldiği için hasta günlük hayatında ciddi eklem ağrıları çekmeye başlar.
- Derece 4 (Kondromalazi Derece 4): Total kıkırdak kaybı yaşanır. Amortisör tamamen bitmiştir ve açığa çıkan kemikler birbirine sürter. Sertleşme, şiddetli iltihaplanma, şişlik ve hastayı yatağa mahkum eden kesintisiz ağrılar başlar.
DİZ KİREÇLENMESİ NEDEN OLUR?
Çoğu vakada net bir sebep bulunamaz ve yaşa bağlı kıkırdak bozulması (“Birincil Kireçlenme”) olarak adlandırılır. Ancak bazı durumlar bu süreci çok daha erken yaşlarda başlatır (“İkincil Kireçlenme”):
- Aşırı Kilo (Obezite): Vücut Kitle İndeksinin (BMI) 25’i geçmesi tehlikeli, 30’u geçmesi ise obezite sınırıdır. Yıllarca taşınan her fazla kilo, dejenerasyon sürecini hızlandıran en büyük düşmandır.
- Spor Yaralanmaları ve Kazalar: Halı sahada Ön Çapraz Bağ (ÖÇB) yırtılması veya menisküs yırtılması geçiren bir diz, dengesini (stabilitesini) kaybeder. Bu güvensizlik, uzun vadede kıkırdağın erken yaşta parçalanmasına yol açar.
- Hareketsizlik: Kıkırdak tabakalarının içinde kan damarı yoktur. Kıkırdak, besinini sadece eklem sıvısından ve “hareket” sayesinde sünger gibi emerek alır. Hareketsiz yaşam kıkırdağı aç bırakır ve çürütür.
- Genetik ve Doğum Kusurları: Doğuştan gelen eğimli bacak (çarpık bacak/çarpık diz), bacak boyu eşitsizlikleri veya kıkırdak zayıflığına yatkınlık.
- Mesleki ve Sportif Zorlanmalar: Madenciler, kiremitçiler ve inşaat işçileri gibi sürekli diz çökenler ile dizine aşırı yük bindiren rekabetçi (profesyonel) sporcularda aşınma çok erken başlar.
- Metabolik Hastalıklar: Kıkırdak metabolizmasını bozan rahatsızlıklar besin tedariğini keserek kireçlenmeyi hızlandırır.
KİREÇLENMEYİ DURDURMAK VE KORUNMAK İÇİN NELER YAPILMALI?
“Ağrım var, dizimi hiç hareket ettirmeyeyim” düşüncesi yapılabilecek en büyük hatadır! Hareketsizlik, kireçlenmenin ana risk faktörüdür. Kendi yaşam kalitenizi artırmak için şunları yapmalısınız:
- Kilo Verin ve Beslenmeyi Düzenleyin: Avustralya’da yapılan klinik çalışmalar, sağlıklı kilodaki insanlarda kireçlenmenin sadece çok ileri yaşlarda görüldüğünü, aşırı kilolu gençlerde ise kıkırdak yıkımının çok erken başladığını kanıtlamıştır. Sağlıklı bir diyetle kilo vermek, eklemin üzerindeki tonlarca yükü kaldırır.
- Ekleme Dost Sporlar Yapın: Eklem sıvısını artırmak ve bacak kaslarını güçlendirmek için dizde şok etkisi yaratmayan (nazik) sporlar seçilmelidir. Faydalı sporlar: Yüzme, su aerobiği, bisiklet, golf, kros kayağı ve yürüyüş. Uzak durulması gereken temas/darbe sporları: Futbol, tenis, voleybol ve kayak.
- Ev Egzersizleri: Fizyoterapist onayıyla düzenli olarak; direnç bandı ile bacak uzatma, bacak düzleştirme, arka uyluk (hamstring) ve baldır kaslarını esnetme ile ayak tabanı altında top yuvarlama gibi egzersizler kıkırdağın beslenmesini sağlar.
DİZ KİREÇLENMESİNDE MODERN TEDAVİ YÖNTEMLERİ
Kireçlenme geriye döndürülemez (hasarlı kıkırdak tamamen sıfırlanamaz) ancak uygulanan modern tedavilerle ağrı tamamen kesilebilir ve günlük hayat kalitesi zirveye taşınabilir.
1. Cerrahi Dışı (Konservatif) Tedaviler
Özellikle 1., 2. ve 3. evrelerde uygulanır.
- İlaçlı Tedaviler: İltihaplı atak dönemlerini kısa tutmak için anti-inflamatuar ilaçlar, ağrı kesiciler ve dizin içine uygulanan kayganlaştırıcı (hyalüronik asit) / onarıcı enjeksiyonlar.
- İlaçsız Tedaviler: Kişiye özel ortopedik destekler (tabanlık, dizlik, ortez), fizyoterapi, manyetik alan, ultrason, elektrik stimülasyonu ve şok dalgası gibi fizik tedavi modaliteleri. Akupunktur, su aerobiği (natüropati) ve iş terapisi de eklemi destekler.
2. Eklem Koruyucu Cerrahi Müdahaleler
Kıkırdağın tamamen bitmediği ancak fizik tedavinin yetersiz kaldığı durumlarda kendi dizinizi kurtarmak için yapılır:
- Artroskopi (Kapalı Ameliyat): Dize küçük bir kamera (endoskop) ve mikro aletlerle girilerek, içeride takılma yapan yırtık menisküslerin veya kıkırdak saçaklanmalarının temizlendiği ağrısız ve hızlı bir yöntemdir.
- Osteotomi (Kemik Düzeltme): Çarpık bacak yapısı nedeniyle dizin sadece bir tarafına aşırı yük biniyorsa, kaval kemiğinden ufak bir kemik parçası çıkarılarak veya eklenerek bacağın ekseni (açısı) düzeltilir. Yük sağlam kıkırdağa aktarılır ve protez ameliyatı yıllarca ertelenir.
3. Eklem Değiştirme (Protez Ameliyatları)
Kıkırdağın tamamen yok olduğu, kemiğin kemiğe sürttüğü (Derece 4) ve hastanın ağrıdan uyuyamadığı durumlarda kesin çözümdür:
- Kısmi (Unikompartmental) Diz Protezi: Diz ekleminin sadece tek bir tarafı tahrip olmuşsa, sağlıklı kısma dokunulmaz. Sadece o hasarlı bölge metalik/plastik bileşenlerle değiştirilir. İyileşme süreci çok daha hızlıdır.
- Tam Diz Protezi (Total Eklem Protezi): Dizin her iki tarafının da büyük ölçüde tahrip olduğu son evre hastalarda uygulanır. Diz ekleminin aşınan yüzeyleri, hastanın anatomisine kusursuz uyum sağlayacak şekilde tasarlanmış son teknoloji metalik ve plastik yapay eklemlerle (protez) değiştirilir. Hasta ağrılarından tamamen kurtulur ve eskisinden çok daha rahat yürümeye başlar.
NEDEN OP. DR. FATİH VOLKAN TERCAN?
Diz kireçlenmesi tedavisinde en büyük hata, hastaya ezbere yaklaşıp her diz ağrısına direkt “protez” kararı vermektir. Op. Dr. Fatih Volkan Tercan, kireçlenmenin evresine ve hastanın yaşına göre kişiselleştirilmiş bir tedavi protokolü uygular.
Genç ve orta yaşlı hastalarda öncelikli hedefi her zaman “kendi orijinal ekleminizi korumaktır.” Bunun için ileri artroskopik temizlikleri, eksen düzeltici osteotomileri ve eklem içi biyolojik tedavileri sonuna kadar zorlar. Kıkırdağın tamamen tükendiği durumlarda ise, yüksek cerrahi tecrübesiyle uyguladığı kısmi veya total diz protezi ameliyatlarıyla, kas ve bağ dokusuna maksimum saygı göstererek hastalarını aynı gün ayağa kaldırır ve ağrısız bir hayata döndürür.